Γιατί οι κεντρικές τράπεζες δεν αλλάζουν επιτόκια απότομα;

Όταν μια κεντρική τράπεζα αλλάζει επιτόκιο, πολλοί περιμένουν να δουν αμέσως το αποτέλεσμα στις τιμές. Δεν γίνεται έτσι. Η επίδραση περνά μέσα στην οικονομία με άνιση ταχύτητα. Εξηγούμε γιατί, και τι μπορείς να περιμένεις χωρίς να βιαστείς να βγάλεις συμπεράσματα. Δεν δίνουμε τρέχοντα επίπεδα επιτοκίων ούτε προβλέψεις, και τα αριθμητικά παραδείγματα είναι υποθετικά.

Σε πόσο καιρό φαίνεται η επίδραση των επιτοκίων;

Δεν υπάρχει σταθερή απάντηση, και η ΕΚΤ το λέει ανοιχτά. Στη σελίδα της για τον μηχανισμό μετάδοσης περιγράφει τις καθυστερήσεις ως «long, variable and uncertain time lags», δηλαδή μακρές, μεταβλητές και αβέβαιες χρονικές υστερήσεις. Γι’ αυτό, γράφει, είναι δύσκολο να προβλεφθεί με ακρίβεια τι θα κάνει μια ενέργεια νομισματικής πολιτικής στην οικονομία και στο επίπεδο των τιμών.

Γι’ αυτό δεν γράφουμε εδώ αριθμό μηνών. Δεν υπάρχει επίσημος αριθμός να σου δώσουμε.

Το βασικό σχήμα είναι γνωστό. Η αλλαγή των επιτοκίων της ΕΚΤ επηρεάζει πρώτα και άμεσα τα επιτόκια της αγοράς χρήματος. Μετά επηρεάζει, έμμεσα, τα επιτόκια των δανείων και των καταθέσεων. Ακολουθούν αλλαγές στη συνολική ζήτηση και στις τιμές, και στη διάθεση των τραπεζών να δανείζουν. Κάθε στάδιο έχει τον δικό του ρυθμό. Για το πώς λειτουργεί η ίδια η ΕΚΤ, δες τι είναι η ΕΚΤ και το Ευρωσύστημα.

Γιατί δεν αλλάζουν επιτόκια με μία κίνηση;

Επειδή δεν βλέπουν αμέσως τι έκαναν. Αν η επίδραση έρχεται αργότερα και αβέβαιη, μια μεγάλη κίνηση είναι στοίχημα με άγνωστο αποτέλεσμα.

Μια αναλογία: ο διακόπτης του ντους. Γυρνάς τη βρύση και το νερό αλλάζει θερμοκρασία μετά από λίγο. Αν δεν περιμένεις, τη γυρνάς ξανά και ξανά, και τελικά υπερβάλλεις. Είναι απλώς αναλογία. Δεν περιγράφει πώς παίρνει αποφάσεις η ΕΚΤ.

Η ίδια ιδέα εμφανίζεται και σε παλιότερα κείμενα της ΕΚΤ. Στην ομιλία του Christian Noyer στις 6/9/2001, αναφέρεται ότι η νομισματική πολιτική επηρεάζει τις τιμές με μακρές και μεταβλητές υστερήσεις, και ότι η «λεπτή ρύθμιση» της οικονομίας δεν είναι στην πράξη ούτε εφικτή ούτε επιθυμητή επιλογή. Το αναφέρουμε ως ιστορική αναφορά της έννοιας, όχι ως τρέχουσα θέση. Και στην ομιλία του Philip Lane στο Jackson Hole, στις 24/8/2024, αναφέρεται ότι η πλήρης επίδραση των αλλαγών της νομισματικής πολιτικής στον συνολικό πληθωρισμό εμφανίζεται μόνο με μακρές και μεταβλητές υστερήσεις.

Υποθετικό παράδειγμα. Μια φανταστική κεντρική τράπεζα θέλει συνολική αύξηση 1,00 μονάδας. Τη χωρίζει σε 4 βήματα των 0,25 μονάδων (4 × 0,25 = 1,00), ώστε να βλέπει πώς αντιδρά η οικονομία ανάμεσα στα βήματα. Σε ένα φανταστικό κυμαινόμενο δάνειο 100.000 €, κάθε βήμα των 0,25 μονάδων προσθέτει 250 € τόκους τον χρόνο, και τα 4 βήματα μαζί 1.000 € (100.000 × 1%). Οι πραγματικές κεντρικές τράπεζες δεν κινούνται πάντα σε τέτοια βήματα. Το παράδειγμα δείχνει μόνο τη σταδιακότητα.

Τι σημαίνει «μεσοπρόθεσμα»;

Η ΕΚΤ δηλώνει ότι στοχεύει στη σταθερότητα των τιμών σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα. Το Διοικητικό Συμβούλιο θεωρεί ότι η σταθερότητα διατηρείται καλύτερα όταν ο πληθωρισμός είναι 2% μεσοπρόθεσμα. Ο στόχος είναι συμμετρικός: αποκλίσεις προς τα πάνω και προς τα κάτω από το 2% είναι εξίσου ανεπιθύμητες.

Η ΕΚΤ δεν εξηγεί στις σελίδες αυτές γιατί ο ορίζοντας είναι μεσοπρόθεσμος και όχι στενός. Μπορείς όμως να συνδέσεις τα δύο: αφού η επίδραση των επιτοκίων έρχεται με υστέρηση, ένας στόχος που κρίνεται μέρα με τη μέρα δεν θα είχε νόημα. Αυτό είναι δική μας σύνδεση, όχι δήλωση της ΕΚΤ. Για το γιατί μετράει τι περιμένει ο κόσμος, δες τις προσδοκίες πληθωρισμού.

Γιατί αλλάζει γρήγορα η δόση κυμαινόμενου δανείου ενώ οι τιμές στο σούπερ μάρκετ αργούν;

Γιατί είναι διαφορετικά στάδια της ίδιας αλυσίδας.

Τα επιτόκια των δανείων βρίσκονται κοντά στην αρχή της. Η αλλαγή περνά πρώτα από την αγορά χρήματος και μετά, έμμεσα, στα επιτόκια δανείων και καταθέσεων. Σε ένα κυμαινόμενο δάνειο το επιτόκιο δεν μένει σταθερό, οπότε η δόση μπορεί να αλλάξει σχετικά νωρίς.

Οι τιμές στο ράφι βρίσκονται στο τέλος. Πρώτα πρέπει να αλλάξει η συνολική ζήτηση, δηλαδή το πόσα θέλουν και μπορούν να αγοράσουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Μετά αυτό πρέπει να φτάσει στο κόστος και στις τιμές. Κάθε κρίκος έχει δική του ταχύτητα, και γι’ αυτό η ΕΚΤ μιλά για αβέβαιες υστερήσεις.

Η Fed των ΗΠΑ περιγράφει κάτι παρόμοιο για την αμερικανική οικονομία. Οι αλλαγές στο federal funds rate, το βασικό επιτόκιο της, αντανακλώνται γρήγορα στα επιτόκια που χρεώνουν τράπεζες και δανειστές. Τα χαμηλότερα ή υψηλότερα επιτόκια δανεισμού επηρεάζουν στη συνέχεια τις δαπάνες νοικοκυριών και επιχειρήσεων. Το αναφέρουμε μόνο ως σύγκριση. Δεν ισχύει αυτούσιο για τα ευρωπαϊκά δάνεια.

Αν θέλεις να δεις και ένα άλλο εργαλείο των κεντρικών τραπεζών, διάβασε τι είναι η ποσοτική χαλάρωση.

Τι σημαίνει αυτό για σένα;

• Μην περιμένεις άμεσο αποτέλεσμα. Αν δεις μια αλλαγή επιτοκίου, η επίδραση στις τιμές και στην οικονομία δεν θα φανεί την επόμενη μέρα.
• Ξεχώριζε τα στάδια. Η δόση ενός κυμαινόμενου δανείου μπορεί να αλλάξει νωρίς. Αυτό δεν σημαίνει ότι έχει ολοκληρωθεί η επίδραση της απόφασης.
• Μη βγάζεις βιαστικά συμπεράσματα από μία μέτρηση. Μια μεμονωμένη ένδειξη δεν δείχνει αν η πολιτική «δούλεψε» ή όχι.
• Διάβαζε το «μεσοπρόθεσμα» στα ανακοινωθέντα ως ορίζοντα. Δείχνει ότι οι κεντρικές τράπεζες κρίνουν την πορεία των τιμών σε βάθος χρόνου και όχι σε έναν μήνα.