Τι είναι το πραγματικό επιτόκιο και γιατί σε νοιάζει;

Βλέπεις ότι η κατάθεσή σου δίνει επιτόκιο, άρα νομίζεις ότι κερδίζεις. Όμως με τα ίδια χρήματα μπορεί να αγοράζεις λιγότερα από πέρσι. Το κλειδί είναι η διαφορά ανάμεσα στο ονομαστικό και το πραγματικό επιτόκιο. Το άρθρο δεν περιέχει κανένα τρέχον επιτόκιο ή πληθωρισμό. Τα νούμερα είναι υποθετικά και υπάρχουν μόνο για να φανεί η λογική.

Ποια είναι η διαφορά ονομαστικού και πραγματικού επιτοκίου;

Το ονομαστικό επιτόκιο είναι αυτό που συμφωνείται και πληρώνεται πραγματικά. Για παράδειγμα, το επιτόκιο ενός στεγαστικού ή η απόδοση μιας κατάθεσης.

Το πραγματικό επιτόκιο το βρίσκεις αν αφαιρέσεις τον πληθωρισμό. Ο τύπος που δίνει η ΕΚΤ είναι: πραγματικό = ονομαστικό − πληθωρισμός.

Ο πληθωρισμός, κατά την ΕΚΤ, είναι ο ρυθμός με τον οποίο αλλάζουν με τον χρόνο οι συνολικές τιμές αγαθών και υπηρεσιών. Αν θες να δεις τι μετράει και τι αφήνει έξω, διάβασε τι μετρά ο πληθωρισμός.

Γιατί μπορώ να χάνω χρήματα με θετικό επιτόκιο;

Επειδή το ονομαστικό σού λέει πόσα ευρώ θα έχεις. Το πραγματικό σού λέει πόσα πράγματα θα μπορείς να αγοράσεις. Ο πληθωρισμός, σύμφωνα με την Banco de España, μειώνει την αγοραστική δύναμη και τις αποδόσεις των αποταμιευτών.

Υποθετικό παράδειγμα: έχεις 10.000 € σε κατάθεση με ονομαστικό επιτόκιο 2%. Σε ένα χρόνο έχεις 10.200 €. Στο ίδιο διάστημα οι τιμές ανεβαίνουν 3%, οπότε ένα καλάθι αγορών που κόστιζε 10.000 € κοστίζει πια 10.300 €.

Με τον απλό τύπο: 2% − 3% = −1%. Το πραγματικό επιτόκιο είναι αρνητικό. Έχεις περισσότερα ευρώ, αλλά αγοράζεις λιγότερα.

Πώς υπολογίζω το πραγματικό επιτόκιο της κατάθεσής μου;

Ο απλός τύπος είναι προσέγγιση και βγαίνει κοντινός όταν τα ποσοστά είναι μικρά. Μπορείς να το κάνεις πιο ακριβές με διαίρεση. Στο παράδειγμά μας: 10.200 ÷ 1,03 ≈ 9.903 €. Δηλαδή τα 10.200 € του επόμενου χρόνου αξίζουν περίπου όσο 9.903 € στις σημερινές τιμές, ή περίπου −0,97%.

Η ακριβής διαίρεση είναι δικός μας υπολογισμός και όχι ισχυρισμός της ΕΚΤ. Για να βγάλεις συμπέρασμα αρκεί η κατεύθυνση: αρνητικό πρόσημο σημαίνει απώλεια αγοραστικής δύναμης.

Ο πληθωρισμός βοηθά ή βλάπτει όποιον έχει δάνειο;

Η Banco de España σημειώνει ότι ο πληθωρισμός ελαφρύνει το πραγματικό βάρος του χρέους για τους δανειολήπτες. Ο δανειολήπτης πληρώνει το ονομαστικό, αλλά για τα οικονομικά του μετράει το πραγματικό κόστος.

Υποθετικό παράδειγμα: έχεις υπόλοιπο δανείου 100.000 € με ονομαστικό επιτόκιο 3%. Ο τόκος είναι 3.000 € τον χρόνο. Αν ο πληθωρισμός είναι 4%, το πραγματικό επιτόκιο είναι περίπου 3% − 4% = −1%.

Το χρέος λοιπόν βαραίνει λιγότερο σε αγοραστική δύναμη. Όμως δεν είναι «κέρδος». Ο τόκος πληρώνεται κανονικά, οι δόσεις δεν μικραίνουν και ο πληθωρισμός συνήθως ανεβάζει και τα έξοδα ζωής, από το σούπερ μάρκετ ως τον λογαριασμό του ρεύματος.

Τι δεν μας λέει το πραγματικό επιτόκιο;

Το πραγματικό επιτόκιο είναι ένα εργαλείο ανάγνωσης και όχι πρόβλεψη. Δεν μας λέει τι θα κάνει ο πληθωρισμός από εδώ και πέρα. Στο παράδειγμα της ΕΚΤ και στα δικά μας, το ποσοστό των τιμών είναι γνωστό. Στην πράξη, όποιος αποφασίζει σήμερα δεν ξέρει πού θα βρεθούν οι τιμές σε ένα χρόνο.

Επίσης δεν περιγράφει όλες τις περιπτώσεις με τον ίδιο τρόπο. Η Banco de España σημειώνει ότι ο πληθωρισμός επηρεάζει περισσότερο τα νοικοκυριά που κρατούν τις αποταμιεύσεις τους σε μετρητά ή σε καταθέσεις, παρά όσα τις έχουν σε άλλα περιουσιακά στοιχεία. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάποια επιλογή είναι «σωστή». Σημαίνει ότι κάθε μορφή αποταμίευσης έχει τα δικά της ρίσκα, και ότι αξίζει να τα ξέρεις πριν αποφασίσεις.

Πότε είναι αρνητικό το πραγματικό επιτόκιο;

Όταν ο πληθωρισμός είναι μεγαλύτερος από το ονομαστικό επιτόκιο. Το πραγματικό αλλάζει είτε κινηθεί το ονομαστικό είτε ο πληθωρισμός. Δεν χρειάζεται να αλλάξει και τα δύο.

Γι’ αυτό η ΕΚΤ έχει ως πρωταρχικό στόχο τη σταθερότητα των τιμών, δηλαδή τη διατήρηση της αγοραστικής δύναμης του ευρώ. Για το ποιος παίρνει τις αποφάσεις, δες τι είναι η ΕΚΤ και το Ευρωσύστημα. Για μια σχετική σύνδεση των επιτοκίων με τις αγορές, δες γιατί πέφτουν τα ομόλογα.

Τι σημαίνει αυτό για σένα;

Λίστα ελέγχου, ως εκπαιδευτικό εργαλείο και όχι ως οδηγία:

• Κοίτα και τα δύο νούμερα. Δίπλα στο ονομαστικό επιτόκιο, βάλε πάντα τον πληθωρισμό της ίδιας περιόδου.
• Κάνε την αφαίρεση. Ονομαστικό μείον πληθωρισμός. Αν βγει αρνητικό, η αγοραστική δύναμη του ποσού μικραίνει.
• Αν έχεις δάνειο, μην αρκείσαι στο «χαμηλό πραγματικό». Έλεγξε τη δόση, το συνολικό κόστος και πόσο ανεβαίνουν τα έξοδά σου.
• Θυμήσου ότι ο προσωπικός πληθωρισμός διαφέρει. Ο επίσημος δείκτης είναι μέσος όρος. Το δικό σου καλάθι μπορεί να κοστίζει περισσότερο ή λιγότερο.