Τι είναι ο βασικός πληθωρισμός και γιατί τον κοιτούν;

Στις ανακοινώσεις για τον πληθωρισμό θα δεις συχνά δύο ποσοστά δίπλα δίπλα: ένα «συνολικό» και ένα «βασικό». Μπερδεύονται εύκολα, και πολλοί νομίζουν ότι το ένα είναι το αληθινό και το άλλο το «στολισμένο». Δεν ισχύει. Είναι δύο εργαλεία για δύο διαφορετικές δουλειές. Εδώ εξηγούμε τι μετράει το καθένα και τι να προσέχεις. Για το πώς φτιάχνεται ο ίδιος ο δείκτης τιμών και το καλάθι του, δες το τι μετρά ο πληθωρισμός. Εδώ δεν υπάρχει κανένα τρέχον ποσοστό, μόνο ένα υποθετικό παράδειγμα.

Τι είναι ο βασικός πληθωρισμός (core inflation);

Στην ΕΚΤ, ο βασικός πληθωρισμός είναι ο Εναρμονισμένος Δείκτης Τιμών Καταναλωτή (ΕνΔΤΚ) χωρίς την ενέργεια και τα τρόφιμα. Η ίδια το γράφει στο Οικονομικό της Δελτίο: «core inflation refers to the Harmonised Index of Consumer Prices (HICP) excluding energy and food», δηλαδή ο βασικός πληθωρισμός είναι ο ΕνΔΤΚ χωρίς ενέργεια και τρόφιμα. Στα στατιστικά τον συναντάς και ως HICPX.

Ο συνολικός πληθωρισμός (headline, δηλαδή ο «τίτλος» της είδησης) είναι ο ίδιος δείκτης με όλα μέσα.

Ποια είναι η διαφορά βασικού και συνολικού πληθωρισμού;

Η διαφορά είναι δύο κατηγορίες προϊόντων. Ο συνολικός τις περιλαμβάνει, ο βασικός όχι. Όλα τα υπόλοιπα, δηλαδή τα βιομηχανικά αγαθά και οι υπηρεσίες, μένουν και στους δύο.

Ας το δούμε με ένα υποθετικό παράδειγμα. Φαντάσου ένα καλάθι αξίας 100 €: 10 € ενέργεια, 20 € τρόφιμα και 70 € όλα τα υπόλοιπα. Οι αριθμοί είναι επινοημένοι και δεν δείχνουν το πραγματικό καλάθι.

• Η ενέργεια ανεβαίνει 10%, δηλαδή κατά 1,0 €.
• Τα τρόφιμα ανεβαίνουν 5%, δηλαδή κατά 1,0 €.
• Τα υπόλοιπα ανεβαίνουν 1%, δηλαδή κατά 0,7 €.

Το συνολικό καλάθι πάει από 100 € σε 102,7 €. Ο συνολικός πληθωρισμός του παραδείγματος είναι 2,7%. Αν βγάλεις την ενέργεια και τα τρόφιμα, μένουν τα 70 €, που γίνονται 70,7 €. Ο βασικός είναι 1%.

Το ίδιο καλάθι, δύο ποσοστά. Κανένα δεν είναι λάθος. Απαντούν σε διαφορετικές ερωτήσεις.

Γιατί η ΕΚΤ εξαιρεί ενέργεια και τρόφιμα;

Η ΕΚΤ εξηγεί ότι οι τιμές ενέργειας και τροφίμων είναι ευμετάβλητες και δέχονται συχνά παροδικά σοκ. Ένα καιρικό φαινόμενο ή μια διακοπή στην προσφορά μπορεί να τις ανεβάσει ξαφνικά και να τις ξανακατεβάσει σε λίγο.

Η κεντρική τράπεζα δεν ενδιαφέρεται μόνο για το τι έγινε αυτόν τον μήνα. Θέλει να καταλάβει πού θα καταλήξει ο πληθωρισμός μεσοπρόθεσμα. Ο βασικός δείκτης μπορεί να δώσει ένα τέτοιο σήμα, με λιγότερο «θόρυβο» από τις απότομες κινήσεις. Για το ποιος παίρνει τις αποφάσεις και με ποιον στόχο, διάβασε τι είναι η ΕΚΤ και το Ευρωσύστημα.

Ο υποκείμενος πληθωρισμός φαίνεται απευθείας;

Όχι. Η ΕΚΤ σημειώνει ότι ο υποκείμενος πληθωρισμός δεν παρατηρείται άμεσα. Γι’ αυτό δεν στηρίζεται σε έναν δείκτη, αλλά παρακολουθεί πολλά μέτρα. Τα χωρίζει σε τρεις οικογένειες:

• Μόνιμη εξαίρεση ειδών. Βγάζεις πάντα τα ίδια είδη που κινούνται πολύ, όπως η ενέργεια και τα τρόφιμα.
• Προσωρινή εξαίρεση. Βγάζεις κάθε φορά όσα είδη κινήθηκαν υπερβολικά σε συγκεκριμένο μήνα.
• Μέτρα βάσει μοντέλου. Ένα στατιστικό μοντέλο προσπαθεί να ξεχωρίσει τη διαρκή τάση από τις προσωρινές διακυμάνσεις.

Ο «βασικός» με την έννοια που εξηγούμε εδώ ανήκει στην πρώτη οικογένεια. Είναι ο πιο απλός και ο πιο γνωστός.

Ποια είναι τα όρια του βασικού πληθωρισμού;

Εδώ χρειάζεται προσοχή. Ο Philip Lane, μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής της ΕΚΤ, σημείωσε σε ομιλία του ότι κάθε δείκτης υποκείμενου πληθωρισμού έχει πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα. Ο βασικός έχει τρία βασικά όρια.

Η ενέργεια μπορεί να περάσει στον βασικό. Ένα σοκ ενέργειας δεν μένει πάντα στη βενζίνη και στο ρεύμα. Ο Lane σημειώνει ότι η ενέργεια πέρασε πολύ γρήγορα στον βασικό πληθωρισμό, αφού ακριβαίνει το κόστος παραγωγής και μεταφοράς αγαθών και υπηρεσιών που είναι μέσα στον δείκτη. Η εξαίρεση της ενέργειας δεν σημαίνει ότι η επίδρασή της εξαφανίζεται.

Μια διαρκής πίεση μπορεί να κρύβεται. Αν τα τρόφιμα ή η ενέργεια ακριβαίνουν για πολύ καιρό, ο βασικός δεν θα το δείξει. Αυτό που ονομάζεται «παροδικό» δεν είναι πάντα παροδικό.

Οι προσδοκίες αλλάζουν. Η ΕΚΤ επισημαίνει ότι μια περίοδος υψηλού πληθωρισμού μπορεί να αλλάξει διαρκώς τις προσδοκίες των ανθρώπων για τις τιμές. Όταν νοικοκυριά και επιχειρήσεις περιμένουν ακριβότερα πράγματα, ζητούν υψηλότερους μισθούς και ανεβάζουν τις τιμές τους.

Έχει σημασία αν ο πληθωρισμός έρχεται από τη ζήτηση ή από το κόστος;

Έχει, και αυτό εξηγεί γιατί η ΕΚΤ δεν αρκείται σε ένα ποσοστό. Ο πληθωρισμός από ζήτηση (demand-pull) γεννιέται όταν οι αγοραστές θέλουν περισσότερα από όσα προσφέρονται, και η ΕΚΤ τον περιγράφει ως κάτι που ζητά ισχυρή απάντηση πολιτικής. Ο πληθωρισμός από κόστος ή προσφορά (cost-push) προκύπτει όταν ακριβαίνει η παραγωγή, και ζητά πιο προσεκτική αξιολόγηση. Ένα σοκ προσφοράς μπορεί να παγιωθεί αν περάσει στους μισθούς ή στις προσδοκίες.

Ο βασικός δείκτης δεν σου λέει μόνος του ποιο από τα δύο συμβαίνει. Είναι ένα κομμάτι του παζλ.

Δείχνει ο βασικός τον πληθωρισμό που νιώθω στο ταμείο;

Συνήθως όχι. Τρόφιμα και ενέργεια είναι από τα έξοδα που βλέπεις κάθε εβδομάδα, στο σούπερ μάρκετ και στον λογαριασμό. Ο βασικός δείκτης τα αφήνει έξω, οπότε μπορεί να δείχνει ηρεμία τη στιγμή που εσύ νιώθεις πίεση. Το αντίθετο ισχύει όταν οι τιμές αυτές πέφτουν.

Ο βασικός δεν είναι ψεύτικος. Απλώς δεν απαντά στο «πόσο ακριβότερη είναι η ζωή μου;». Αυτό το μετράει καλύτερα ο συνολικός, και ακόμη καλύτερα το δικό σου καλάθι. Για το πώς ο πληθωρισμός επηρεάζει καταθέσεις και δάνεια, δες και το πραγματικό επιτόκιο.

Τι σημαίνει αυτό για σένα;

• Κοίτα και τα δύο ποσοστά. Ο συνολικός δείχνει τι πληρώνεις τώρα. Ο βασικός δείχνει καλύτερα τη διαρκή τάση.
• Δες τη διαφορά τους. Αν απέχουν πολύ, ψάξε ποια κατηγορία κινείται, ενέργεια ή τρόφιμα, και αν η κίνηση φαίνεται παροδική ή όχι.
• Έλεγξε τον ορισμό πριν συγκρίνεις. Άλλη αρχή, άλλος δείκτης, άλλος ορισμός. Μην βάζεις δίπλα ποσοστά που δεν μετράνε το ίδιο πράγμα.
• Μην παίρνεις μεγάλες αποφάσεις από ένα νούμερο. Ούτε ο βασικός ούτε ο συνολικός προβλέπουν το μέλλον. Είναι φωτογραφίες του παρελθόντος.